Iván Böszörményi-Nagy

Deze eerdere tekst is behouden naast de nieuwe auteursopbouw. De publicatieversies staan bij Geschiedenis.

Relevantie

Nagy is een sleutelfiguur in de ontwikkeling van intergenerationele gezins- en relatietherapie. Zijn blijvende betekenis ligt vooral in de toevoeging van relationele ethiek aan het denken over gezinnen: niet alleen wat er gebeurt tussen mensen, maar ook wat zij elkaar geven, onthouden, verschuldigd zijn en opnieuw betrouwbaar kan maken. Zijn begrippen rond loyaliteit, parentificatie, gerechtigde aanspraak, vertrouwen en meerzijdige partijdigheid hebben brede doorwerking gekregen in gezinstherapie, sociaal werk, jeugdhulp, pastoraat en andere relationele beroepen.

Definitie

Iván Böszörményi-Nagy (1920–2007) was een Hongaars-Amerikaanse psychiater, psychotherapeut en gezinstherapeut. Hij geldt als de grondlegger van de contextuele therapie, waarin relationele ethiek, intergenerationele verbondenheid, loyaliteit, rechtvaardigheid en wederkerigheid centraal staan.

Kernuitleg

Böszörményi-Nagy onderzocht aanvankelijk schizofrenie en de behandeling van psychiatrische patiënten. Aan het Eastern Pennsylvania Psychiatric Institute verschoof zijn aandacht steeds sterker van het geïsoleerde individu naar de relationele werkelijkheid waarin klachten, hulpbronnen en verantwoordelijkheden ontstaan. Zijn belangrijkste bijdrage werd de contextuele therapie: een therapeutische benadering die verschillende verklaringsniveaus naast elkaar laat bestaan en daar een eigen vierde dimensie aan toevoegt, de relationele ethiek.

Die relationele ethiek gaat niet over algemene morele regels, maar over de vraag of mensen elkaar in concrete relaties recht doen. Thema's als vertrouwen, betrouwbaarheid, loyaliteit, verdiensten, verplichtingen, gerechtigde aanspraken en de balans van geven en ontvangen krijgen daardoor een centrale plaats. Met Geraldine M. Spark werkte hij deze intergenerationele dimensie uit in Invisible Loyalties (1973). Met Barbara R. Krasner beschreef hij de klinische toepassing uitvoerig in Between Give and Take (1986). Zijn werk onderscheidt zich daarmee van gezinstherapeutische benaderingen die vooral naar communicatiepatronen, macht of systeemstructuur kijken: Nagy wilde ook zichtbaar maken wat mensen elkaar door hun relationele geschiedenis verschuldigd zijn, wat zij hebben gegeven, wat zij tekort zijn gekomen en waar nieuw vertrouwen kan worden opgebouwd.

De contextuele benadering is geen losse techniek. Zij bevat een theorie van relationele werkelijkheid, een model van dimensies, begrippen en therapeutische werkwijzen. Een bekend voorbeeld is multidirected partiality, in het Nederlands meestal meerzijdige partijdigheid: de therapeut probeert de belangen, kwetsuren, verdiensten en verantwoordelijkheden van alle betrokkenen serieus te nemen zonder één perspectief tot de enige waarheid te maken.

Historische ontwikkeling

1920: geboren in Boedapest. Hij studeerde geneeskunde en psychiatrie aan de toenmalige Péter Pázmány-universiteit in Boedapest en werkte daar vervolgens in de psychiatrie.
1948–1950: na zijn vertrek uit Hongarije werkte hij in Oostenrijk als psychiater voor een internationale vluchtelingenorganisatie; in 1950 emigreerde hij naar de Verenigde Staten.
Jaren 1950: wetenschappelijk onderzoek in Chicago en academische werkzaamheden. Zijn vroege belangstelling lag bij schizofrenie, individuele psychotherapie en relationele verklaringen van ernstige psychiatrische problematiek.
1957: verbonden aan het Eastern Pennsylvania Psychiatric Institute in Philadelphia, waar onderzoek en behandeling van patiënten met schizofrenie en hun gezinnen een beslissende kennisomgeving vormden.
1965: met James L. Framo redigeerde hij Intensive Family Therapy. Zijn hoofdstukken over relationele theorie en intensieve gezinstherapie tonen de overgang van individuele psychiatrie naar een relationele en gezinsgerichte benadering.
1973: Invisible Loyalties, samen met Geraldine M. Spark, systematiseerde begrippen als loyaliteit, wederkerigheid, relationele rekeningen en intergenerationele verplichtingen.
1986: Between Give and Take, samen met Barbara R. Krasner, werkte de contextuele therapie klinisch uit, inclusief het vierdimensionale model, assessment van relationele werkelijkheid, crediting en multidirected partiality.
1987: Foundations of Contextual Therapy bundelde teksten uit bijna dertig jaar en maakt zichtbaar hoe zijn denken zich ontwikkelde van schizofrenie en gezinstherapie naar vertrouwen, relationele ethiek en intergenerationele solidariteit.
Latere ontwikkeling: Nagy onderscheidde naast de vier dimensies een vijfde, ontische dimensie. Catherine Ducommun-Nagy heeft deze ontische dimensie en andere onderdelen van de contextuele theorie na zijn dood verder uitgewerkt.

Context

Vakgebieden: psychiatrie, psychotherapie, gezinstherapie/familietherapie en relatietherapie. Professionele doorwerking bestaat daarnaast in sociaal werk, jeugdhulp, onderwijs en pastoraat.

Kennisomgeving: zijn vroege loopbaan lag in de psychiatrie en het onderzoek naar schizofrenie. Het Eastern Pennsylvania Psychiatric Institute werd vanaf 1957 de belangrijkste klinische ontwikkelomgeving. Daar werkte hij met ernstige psychiatrische problematiek en met gezinnen, in een periode waarin gezinstherapie zich als zelfstandig veld vormde.

Intellectuele bronnen: Nagy gebruikte relationele elementen uit de objectrelatietheorie, in het bijzonder het werk van W. R. D. Fairbairn en Harry Guntrip. Martin Bubers dialogische filosofie is eveneens aantoonbaar relevant voor de contextuele therapie, vooral rond ontmoeting, wederkerigheid, verantwoordelijkheid en existentiële schuld. Het is onjuist om hieruit af te leiden dat Nagy zelf eerst praktiserend psychoanalyticus was; latere historische reconstructie weerspreekt die veelvoorkomende voorstelling.

Professioneel netwerk: James L. Framo was mede-redacteur van Intensive Family Therapy (1965); Geraldine M. Spark was mede-auteur van Invisible Loyalties (1973); Barbara R. Krasner was mede-auteur van Between Give and Take (1986). Catherine Ducommun-Nagy heeft de theorie later beschreven, verdedigd en verder ontwikkeld, onder meer rond de vijfde, ontische dimensie. In het Nederlandse taalgebied droeg Else-Marie van den Eerenbeemt sterk bij aan verspreiding en toegankelijkmaking van het contextuele gedachtegoed; die doorwerking moet worden onderscheiden van oorspronkelijk auteurschap door Nagy.

Theorieën, modellen en methodische opbouw

CONTEXTUELE THERAPIE / CONTEXTUELE BENADERING
De overkoepelende therapeutische benadering van Nagy. Zij integreert individuele, relationele, systemische, intergenerationele en ethische aspecten van menselijke relaties. De term 'contextueel' verwijst bij Nagy niet simpelweg naar omgeving of systeem, maar naar de relationele werkelijkheid waarin mensen door generaties heen met elkaar verbonden zijn.

MODEL VAN DE VIER DIMENSIES VAN DE RELATIONELE WERKELIJKHEID
1. Feiten: gegeven en historische omstandigheden, zoals lichamelijke kenmerken, levensgebeurtenissen en sociale omstandigheden.
2. Individuele psychologie: innerlijke beleving, behoeften, motieven en psychodynamiek.
3. Transactionele/systemische dimensie: communicatie, patronen, rollen, macht en interacties.
4. Relationele ethiek: billijkheid, wederkerigheid, vertrouwen, verdiensten, verplichtingen en gerechtigde aanspraken.
Nagy presenteerde deze dimensies als verschillende maar samenhangende aspecten van relationele werkelijkheid; de vierde dimensie werd het onderscheidende zwaartepunt van zijn benadering.

VIJFDE / ONTISCHE DIMENSIE
In zijn latere werk onderscheidde Nagy een vijfde, ontische dimensie: de fundamentele menselijke werkelijkheid van existentiële verbondenheid en onderlinge afhankelijkheid. Catherine Ducommun-Nagy werkte deze latere formulering verder uit. De vier- en vijfdimensionale formuleringen moeten daarom historisch uit elkaar worden gehouden.

RELATIONELE ETHIEK
Kernconcept waarin de rechtvaardigheid en betrouwbaarheid van relaties worden onderzocht via geven en ontvangen, verdienste, verantwoordelijkheid, loyaliteit en wederkerigheid. Het is geen moreel oordeel van de therapeut, maar een analytisch en therapeutisch perspectief op relationele rechtvaardigheid.

LOYALITEIT EN ONZICHTBARE LOYALITEIT
Loyaliteit verwijst naar de duurzame verbondenheid en verplichting die uit belangrijke relaties voortkomt, in het bijzonder tussen generaties. Invisible Loyalties maakte zichtbaar dat zulke bindingen gedrag en conflicten kunnen sturen zonder expliciet uitgesproken te worden.

PARENTIFICATIE
Een relationeel proces waarin een kind verantwoordelijkheden of zorgfuncties voor ouders of het gezin op zich neemt die de gewone generatiegrenzen kunnen overschrijden. Binnen Nagy's denken is parentificatie niet automatisch pathologisch: erkenning, context, billijkheid en de mate waarin het kind zelf ontvangt zijn bepalend.

GERECHTIGDE AANSPRAAK / ENTITLEMENT
Nagy onderscheidt constructieve en destructieve vormen van aanspraak. Onrecht, tekort of uitbuiting kan een mens een subjectief recht laten ervaren om later te nemen van anderen; therapeutisch is de vraag hoe dergelijke rekeningen kunnen worden omgevormd tot constructieve verantwoordelijkheid en wederkerigheid.

MEERZIJDIGE PARTIJDIGHEID / MULTIDIRECTED PARTIALITY
Een contextuele therapeutische grondhouding waarbij de therapeut beurtelings en actief recht probeert te doen aan de belangen, kwetsuren, verdiensten en verantwoordelijkheden van alle relevante betrokkenen. Dit is geen neutrale afstand en evenmin 'iedereen heeft evenveel gelijk'.

CREDITING
Een in Between Give and Take als therapeutische methode beschreven werkwijze waarbij bijdragen, zorg, inspanning en verdiensten van betrokkenen expliciet worden erkend om betrouwbaarheid en relationele hulpbronnen te versterken.

REJUNCTION
Een therapeutisch proces gericht op het opnieuw mogelijk maken van verantwoordelijke betrokkenheid en dialoog waar relationele impasses of verbroken verbindingen herstel blokkeren.

Praktijktoepassing

Voor professionals helpt Nagy's denken om een hulpvraag niet uitsluitend als individueel probleem of als communicatiepatroon te analyseren. Het maakt zichtbaar welke intergenerationele loyaliteiten, zorgverhoudingen, ervaren onrechtvaardigheden, parentificatie, verdiensten en hulpbronnen een relatie beïnvloeden. De professional kan daardoor gerichter vragen naar wie voor wie heeft gezorgd, welke lasten iemand heeft gedragen, waar erkenning ontbreekt, welke belangen tegelijk bescherming verdienen en waar herstel van betrouwbaarheid mogelijk is.

De professionele vertaling ligt vooral binnen contextuele therapie en contextueel werken. Meerzijdige partijdigheid is daarbij een beschreven therapeutische grondhouding; crediting is een beschreven therapeutische werkwijze waarin gerechtvaardigde bijdragen en verdiensten expliciet erkenning krijgen. De theorie mag niet worden gereduceerd tot een genogram, een loyaliteitsvraag of 'de balans opmaken'. Zij vraagt integratie van feiten, individuele psychologie, transactionele patronen en relationele ethiek. Bij ernstige psychiatrische, veiligheids- of traumaproblematiek vervangt contextueel werken geen passende diagnostiek, risicotaxatie of gespecialiseerde behandeling.

Discussie en kritiek

Niet verwarren met algemeen systeemgericht werken. Contextuele therapie gebruikt systemische kennis, maar onderscheidt zich door de centrale plaats van relationele ethiek, billijkheid, vertrouwen en intergenerationele verantwoordelijkheid.

Niet reduceren tot 'loyaliteit aan familie'. Nagy's begrip loyaliteit omvat verbondenheid en verplichtingen, maar de therapie vraagt juist ook aandacht voor onrecht, uitbuiting, grenzen, autonomie en verantwoordelijke wederkerigheid.

Niet ieder probleem is een 'loyaliteitsconflict'. De contextuele theorie gebruikt meerdere dimensies; individuele psychopathologie, feiten en transactionele patronen blijven relevant.

Parentificatie is bij Nagy niet per definitie schadelijk. Zorg dragen kan ook ontwikkeling en verdienste opleveren. Problematisch wordt zij vooral wanneer de belasting niet passend of niet erkend is en de wederkerigheid structureel tekortschiet.

Meerzijdige partijdigheid is geen techniek om simpelweg 'alle kanten te horen'. Het is een actieve therapeutische positie waarin belangen, verdiensten, kwetsuren en verantwoordelijkheden van meerdere betrokkenen worden onderzocht.

Nagy moet niet als ontwikkelaar worden genoemd van alle latere contextuele toepassingen in sociaal werk, onderwijs of pastoraat. Zulke vertalingen zijn door latere auteurs en professionals uitgewerkt en verdienen eigen bronverantwoording.

De invloed van psychoanalyse moet nauwkeurig worden geformuleerd. Nagy maakte gebruik van relationele/objectrelationele ideeën, vooral Fairbairn en Guntrip, maar recent historisch werk waarschuwt tegen de voorstelling dat hij vóór zijn gezinstherapeutische werk een praktiserend psychoanalyticus was.

De vier dimensies zijn niet de enige historische formulering. In later werk kwam een vijfde, ontische dimensie naar voren. Een tijdloze weergave van alleen vier dimensies mist daardoor een relevante ontwikkeling.