Ecologische systeemtheorie

Ecologische systeemtheorie is een gangbare aanduiding voor Bronfenbrenners ecologische kijk op menselijke ontwikkeling. De formulering veranderde door de tijd. Een weergave van omgevingssystemen en het latere PPCT-model zijn daarom geen uitwisselbare versies van hetzelfde plaatje. Bronnen: Urie Bronfenbrenner & Pamela A. Morris (2006), https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114; Jonathan R. H. Tudge, Irina Mokrova, Bridget E. Hatfield & Rachana B. Karnik (2009), https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2009.00026.x.

De leefwereld telt mee: relaties tussen gezin, school, werk en maatschappelijke omstandigheden kunnen ontwikkeling beïnvloeden. De persoon staat binnen die samenhang, niet erbuiten. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1986), https://doi.org/10.1037/0012-1649.22.6.723.

Hoe kunnen we ontwikkeling onderzoeken zonder de betekenisvolle omgeving uit de verklaring weg te laten? Die vraag vraagt om meer dan een momentopname in een geïsoleerde testsituatie. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1979), https://www.jstor.org/stable/j.ctv26071r6.

De ecologische gedachte verbindt de ontwikkelende persoon met verweven contexten. Een gebeurtenis buiten het directe contact kan het dagelijks leven toch veranderen. Niet alleen afzonderlijke omgevingen, maar ook hun verbindingen verdienen onderzoek. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1977), https://doi.org/10.1037/0003-066X.32.7.513; Urie Bronfenbrenner (1986), https://doi.org/10.1037/0012-1649.22.6.723.

Voor lezers in onderwijs, jeugdzorg, sociaal werk en beleid die ontwikkelingsvragen in hun context willen onderzoeken. De voorbeelden op deze pagina zijn didactische toepassingen; zij bewijzen geen effectiviteit van een beroepsmethode.

Beschrijf niet alleen wat een kind doet. Onderzoek ook met wie, op welke plek en onder welke omstandigheden dat gebeurt. Vergelijk situaties voordat je gedrag tot een vaste eigenschap maakt.

Bronfenbrenner werkte het ecologische raamwerk uit. Met Stephen J. Ceci formuleerde hij in 1994 een bio-ecologisch model van de verhouding tussen erfelijke mogelijkheden en omgeving. Pamela A. Morris was mede-auteur van de latere uitwerking waarin Process, Person, Context en Time samen worden behandeld. Bronnen: Urie Bronfenbrenner & Pamela A. Morris (2006), https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114; Urie Bronfenbrenner & Stephen J. Ceci (1994), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7984707/.

In Lewinian Space and Ecological Substance (1977) bespreekt Bronfenbrenner Lewins psychologische veld en werkt hij de betekenis van de omgeving verder uit. Dit is een aantoonbare intellectuele verbinding. Het maakt de ecologische systeemtheorie nog niet identiek aan Lewins veldtheorie. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1977), https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1977.tb02533.x.

Bronfenbrenner bekritiseerde ontwikkelingsonderzoek dat het kind te veel uit vertrouwde relaties en omstandigheden losmaakte. Zijn boek uit 1979 pleit voor onderzoek dat het leven in betekenisvolle situaties en over langere perioden serieus neemt. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1979), https://www.jstor.org/stable/j.ctv26071r6.

Microsysteem: directe leefomgevingen waarin iemand zelf deelneemt. Mesosysteem: de relaties tussen die leefomgevingen. Exosysteem: contexten waarin iemand niet zelf deelneemt, maar die het dagelijks leven wel beïnvloeden. Macrosysteem: culturele en maatschappelijke patronen. Tijd en levensloop lopen door het geheel heen; het chronosysteem is geen extra plek waar iemand woont. De tijdsdimensie is in latere formuleringen verder uitgewerkt. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1977), https://doi.org/10.1037/0003-066X.32.7.513; Urie Bronfenbrenner (1986), https://doi.org/10.1037/0012-1649.22.6.723; Urie Bronfenbrenner (1977), https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1977.tb02533.x.

Een systeemindeling is pas behulpzaam als je de verbindingen onderzoekt. Een veranderend werkrooster kan thuis gevolgen hebben; afspraken tussen gezin en school kunnen elkaar versterken of tegenwerken. Deze voorbeelden zijn mogelijke onderzoeksvragen, geen vastgestelde oorzaken in een individuele situatie.

In de latere bio-ecologische formulering staan proximale processen centraal: terugkerende, steeds complexere wisselwerkingen met mensen, voorwerpen en symbolen. Hun ontwikkelingsbetekenis hangt samen met kenmerken van de persoon, de context en de tijd. Een omgevingsinventarisatie alleen beschrijft die processen nog niet. Bronnen: Urie Bronfenbrenner & Pamela A. Morris (2006), https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114.

Het schema ordent contexten. Het is geen meetinstrument, diagnose of bewijs dat een factor in een specifieke casus doorslaggevend is. De latere PPCT-uitwerking stelt aanvullende vragen over processen, de persoon en verandering door de tijd. Bronnen: Urie Bronfenbrenner & Pamela A. Morris (2006), https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114; Jonathan R. H. Tudge, Irina Mokrova, Bridget E. Hatfield & Rachana B. Karnik (2009), https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2009.00026.x.

De publicaties uit 1977 en 1979 markeren de ecologische uitwerking. In 1986 bespreekt Bronfenbrenner gezinsprocessen, externe contexten en overgangen in de levensloop. De publicatie met Ceci uit 1994 verbindt ontwikkelingsprocessen met genetische mogelijkheden. Het hoofdstuk met Morris uit 2006 werkt de onderlinge samenhang van PPCT uit. Bronnen: Urie Bronfenbrenner (1977), https://doi.org/10.1037/0003-066X.32.7.513; Urie Bronfenbrenner (1979), https://www.jstor.org/stable/j.ctv26071r6; Urie Bronfenbrenner (1986), https://doi.org/10.1037/0012-1649.22.6.723; Urie Bronfenbrenner & Pamela A. Morris (2006), https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114; Urie Bronfenbrenner & Stephen J. Ceci (1994), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7984707/.

Het kader helpt om een te snelle individuele verklaring open te breken. Gebruik het om concrete vragen te stellen: waar gaat het anders, wie merkt dat, welke overgang speelde mee en wat moet nog onderzocht worden? Daarna zijn aanvullende vakkennis en afweging nodig om verantwoord te handelen.

Een brede contextanalyse kiest niet vanzelf de juiste interventie. Zij vervangt geen diagnostiek, veiligheidsafweging of onderzoek naar een concrete aanpak. Ook mag contextgericht denken de ervaringen, mogelijkheden en stem van de persoon niet laten verdwijnen.

Het ecologische perspectief is breder dan Bronfenbrenners theorie. Gitterman en Germain beschreven in 1976 het Life Model voor sociaal werk: persoon en leefomgeving krijgen gelijktijdig professionele aandacht. Daarom wordt hier geen afstammingslijn getekend vanuit Bronfenbrenners boek uit 1979. De latere Life Model-editie bevat concrete hulpmiddelen en professionele vereisten. Bronnen: https://doi.org/10.1086/643430; https://cup.columbia.edu/book/the-life-model-of-social-work-practice/9780231187480/

Appendix D van de vierde editie van het Life Model bevat Force Field Analysis. Die vermelding onderbouwt gebruik van krachtenveldanalyse binnen deze methodiek; zij bewijst niet dat Bronfenbrenner de techniek ontwikkelde. De uitwerking behandelt ook culturele sensitiviteit en evidence-guided practice. Voor de professional betekent dat: eigen aannames onderzoeken, betekenis voor de cliënt navragen en observaties zorgvuldig toetsen. Bron: https://cup.columbia.edu/book/the-life-model-of-social-work-practice/9780231187480/

Bronfenbrenner en Ceci presenteren in 1994 een toetsbaar model waarin de werking van ontwikkelingsprocessen van belang is voor het tot uitdrukking komen van genetische mogelijkheden. Dat is een theoretisch voorstel met hypothesen; het is geen algemeen bewijs dat iedere ecologische interventie werkt. Bij onderzoek moet duidelijk zijn welke formulering en welke samenhang worden getoetst. Bronnen: Urie Bronfenbrenner & Stephen J. Ceci (1994), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7984707/.

Tudge en collega’s onderzochten in 2009 vijfentwintig artikelen die zich op Bronfenbrenner beriepen. Slechts vier gebruikten volgens hun beoordeling een actuele versie van de theorie. Hun kritiek richt zich op gebrekkige toepassing en toetsing. Dat betekent niet dat de theorie als geheel is weerlegd. Bronnen: Jonathan R. H. Tudge, Irina Mokrova, Bridget E. Hatfield & Rachana B. Karnik (2009), https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2009.00026.x.

De contextuele benadering van Boszormenyi-Nagy en Krasner richt zich op relationele ethiek, betrouwbaarheid en rechtvaardigheid. Zij deelt relationele aandacht met een ecologische blik, maar is geen doorontwikkeling van Bronfenbrenner. Illustratie: bij een jongere die veel verantwoordelijkheid voor een ouder draagt, onderzoekt de ecologische blik de samenhang van thuis, school en ondersteuning. De contextuele blik vraagt hoe verantwoordelijkheid, wederkerigheid en erkenning worden ervaren. Bron: https://www.routledge.com/Between-Give-And-Take-A-Clinical-Guide-To-Contextual-Therapy/Boszormenyi-Nagy/p/book/9780876304181

De vroege ecologische uitwerking maakt leefomgevingen en hun verbindingen zichtbaar. De latere bio-ecologische theorie werkt vooral uit welke terugkerende interacties ontwikkeling dragen, voor welke persoon, in welke context en over welke tijd. Ook de vroege theorie kende een actieve persoon; dit is een verschuiving van nadruk, geen tegenstelling tussen passief en actief. Praktijkillustratie: een veranderd werkrooster van een ouder kan de afstemming tussen thuis en school bemoeilijken. Een bio-ecologische analyse onderzoekt daarnaast hoe hierdoor dagelijkse gezamenlijke activiteiten veranderen, wat het kind zelf inbrengt en hoe de wisselwerking zich over weken ontwikkelt. Beide analyses kunnen elkaar aanvullen. Bron: https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114

Bio-ecologisch betekent niet dat de omgeving alles bepaalt. Het model met Ceci onderzoekt juist de wisselwerking tussen ontwikkelingsprocessen, omgevingscondities en genetische mogelijkheden. Het maakt onderscheid tussen potentieel en wat daarvan daadwerkelijk tot uitdrukking komt. Bronnen: Urie Bronfenbrenner & Stephen J. Ceci (1994), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7984707/.

Contextgericht werken, ecologische assessment, genogrammen, ecogrammen en netwerkgesprekken kunnen interessante vervolgroutes zijn. Een gedeeld thema onderbouwt echter nog niet dat zij door Bronfenbrenner zijn ontwikkeld of aantoonbaar uit deze theorie zijn afgeleid. De contextuele benadering van Boszormenyi-Nagy heeft een eigen genealogie en een relationeel-ethisch zwaartepunt. Bronnen: Ivan Boszormenyi-Nagy & Barbara R. Krasner (1986), https://www.routledge.com/Between-Give-And-Take-A-Clinical-Guide-To-Contextual-Therapy/Boszormenyi-Nagy/p/book/9780876304181.

Het artikel uit 1977 is een compacte ingang. Het boek uit 1979 biedt de uitgebreidere ecologische uitwerking. Kies een publicatie op basis van de vraag die je wilt beantwoorden, niet alleen op bekendheid.

Gebruik 1986 voor familie en externe contexten, 1994 voor de bio-ecologische herformulering met Ceci en 2006 voor PPCT met Morris. Lees de kritiek van Tudge en collega’s erbij om historische versies niet ongemerkt te vermengen.

Urie Bronfenbrenner (1977). Toward an experimental ecology of human development. American Psychologist, 32(7), 513–531; systeemdefinities pp. 514–515. https://doi.org/10.1037/0003-066X.32.7.513

Urie Bronfenbrenner (1979). The Ecology of Human Development. Experiments by Nature and Design. Harvard University Press. https://www.jstor.org/stable/j.ctv26071r6

Urie Bronfenbrenner (1986). Ecology of the family as a context for human development. Developmental Psychology, 22(6), 723–742. https://doi.org/10.1037/0012-1649.22.6.723

Urie Bronfenbrenner & Stephen J. Ceci (1994). Nature-nurture reconceptualized in developmental perspective. Psychological Review, 101(4), 568–586. DOI 10.1037/0033-295X.101.4.568. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7984707/

Urie Bronfenbrenner & Pamela A. Morris (2006). The Bioecological Model of Human Development. Handbook of Child Psychology, pp. 793–828; kernproposities en PPCT pp. 795–798. https://doi.org/10.1002/9780470147658.chpsy0114

Jonathan R. H. Tudge, Irina Mokrova, Bridget E. Hatfield & Rachana B. Karnik (2009). Uses and Misuses of Bronfenbrenner’s Bioecological Theory of Human Development. Journal of Family Theory & Review, 1, 198–210. https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2009.00026.x

Urie Bronfenbrenner (1977). Lewinian Space and Ecological Substance. Journal of Social Issues, 33(4), 199–212. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1977.tb02533.x

Alex Gitterman & Carel B. Germain (1976). Social Work Practice: A Life Model. Social Service Review, 50(4), 601–610. https://doi.org/10.1086/643430

Alex Gitterman, Carolyn Knight & Carel B. Germain (2021). The Life Model of Social Work Practice, fourth edition. Columbia University Press, vierde editie; appendix D. https://cup.columbia.edu/book/the-life-model-of-social-work-practice/9780231187480/

Ivan Boszormenyi-Nagy & Barbara R. Krasner (1986). Between Give and Take: A Clinical Guide to Contextual Therapy. Brunner/Mazel. https://www.routledge.com/Between-Give-And-Take-A-Clinical-Guide-To-Contextual-Therapy/Boszormenyi-Nagy/p/book/9780876304181

Aanvullende bronnen bij hulpmiddelen: Ann Hartman (1978), Diagrammatic Assessment of Family Relationships, Social Casework 59(8), 465–476, https://doi.org/10.1177/104438947805900803. Brian de Vries e.a. (2017), The relationship timeline: A method for the study of shared lived experiences in relational contexts, Advances in Life Course Research 32, 55–64, https://doi.org/10.1016/j.alcr.2016.07.002. De koppeling met context en tijd op deze pagina is een didactische vergelijking, geen aangetoonde historische afstamming.